Binlerce yıl önce toprağa ekilen ilk buğday tanesi ile insanoğlu yerleşik düzene geçmeye başladı. Ya da kaynakların bildiği buydu. Ta ki Göbeklitepe ortaya çıkıp insanlık tarihini değiştirene kadar.

Göbeklitepe 12 bin yıl öncesine dayanan tarihiyle bir inanç merkezidir. Neolitik dönemde yapıldığı belirlenen Göbeklitepe o dönem için lüks sayılabilecek bir mekândır. Çünkü o dönemde insanoğlu avcı-toplayıcı bir şekilde hayatlarını sürdürüyorlardı ve tarım ürünleri ilk defa o dönemde deneme yanılma yöntemleriyle ekilmeye ve kullanılmaya başlanmıştı. Yani insanoğlu yapabileceklerini henüz tam olarak keşfedememişti.

Göbeklitepe’nin insanlık tarihindeki önemi sırlarının derinliğine bağlı. Çünkü insanların bu yeri neden yaptığı tam olarak bilinmiyor. Yapılan kazılardaki son bulgulara göre de yapıların üzerlerini kendilerinin kapattığı ortaya çıkmıştır.

Arazi sahibinin ve araştırmacıların anlattığına göre bu bölge çok eski tarihlerden beri insanların kutsal olarak kabul ettiği; gelip kurban kestiği, adak adadığı, şifa aradığı bir yerdir. Bir teoriye göre Göbeklitepe dönem dönem toplanılan bir ticaret merkeziydi. Bölgenin 200 km karelik bir alandan görülebilecek şekilde olması buraya ticaret için gelen yolcuların onu rahat bir şekilde bulabilmesi için yapıldığı düşünülmektedir.  Bir başka teoriye göre o dönemin ortak bir ibadet alanıdır ve yine yılın belirli dönemlerinde insanlar buraya gelip toplu bir şekilde ibadet etmektedirler. Göbeklitepe’nin tarihiyle aynı yıllara dayanan köylerde ortak alanların yatma, yeme içme gibi olayların birlikte yapıldığı, kadın erkek herkesin eşit koşullarda komün bir sistemle yaşadığı düşünülmektedir. Bu da insanların inanç ihtiyacının karşılanması için yapılmış ortak bir ibadet merkezi oluşturulmasına yol açmıştır. İnsanoğlunun o dönemdeki inanç sistemi, nasıl bir dine inandıkları hakkında bir bilgi yok. Fakat genel görüş Şamanizm benzeri doğayla bütünleşmiş bir inanç sisteminin olduğu. Sütunlarda bulunan hayvan figürleri de bu görüşleri doğrular nitelikte. Göbeklitepe’nin yapılışı hakkında ortaya atılan görüşler şöyle: Kayaların ve sütunların yerinde şekillendirildiği ve işlendikten sonra elli altmış kişilik gruplarla altlarına ağaçlar yerleştirerek kaydırma yöntemiyle taşındığı düşülmektedir.

Göbeklitepe’nin üzerindeki çalışmalar sürmeye devam ediyor ve araştırmacılar bu bölgede 12 farklı Göbeklitepe benzeri yapıdan söz ediyor. Göbeklitepe yapıldıktan yaklaşık 1500 yıl sonra üzeri tamamen kapanacak bir şekilde gömülmüştür. Bunun sebebi belki hiçbir zaman bilinmeyecek bir sır olarak kaldı. Anadolu ve Türkiye açısından önemli bir yapı olan Göbeklitepe’nin sırları belki hiç çözülmeden belki de zamanının gelmesini bekleyene kadar gizli kalacak.